آخرین اخبار
پربیننده ترین ها
کد خبر: ۱۰۴۸۵
تاریخ انتشار: ۰۴ بهمن ۱۳۹۵ - ۰۹:۵۶
محيط زيست دريايي و اگر و مگرهاي صنعت اوراق ؛
توسعه صنعت بازيافت كشتي براي كشور ما اهميت بسياري دارد، زيرا از نظر زيست محيطي، اقتصادي، اشتغالزايي حمل و نقل دريايي، نقش قابل توجهي را ايفا مي‌کند.
«اسكراپ» يا صنعت اوراق‌سازي كشتي‌هاي غرق شده فرسوده به مجموعه عملياتي گفته مي‌شود كه براي تراشيدن بدنه كشتي‌هاي ياد شده و اوراق كردن آن‌ها به‌كار مي‌رود. چرا كه بيشتر كشتي‌ها پس از چند دهه كار، عمر مفيدشان را سپري مي‌كنند و آماده اوراق‌سازي مي‌شوند. به گفته كارشناسان: کشتي‌هاي اقيانوس پيما معمولاً 20 تا 30 سال، شناورهاي فايبرگلاس 30 تا 40 سال و قايق‌هاي تفريحي فولادي اگر به خوبي تعمير و نگهداري شوند، بيش از 100 سال عمر مي‌کنند.
همچنين بيش از 90 درصد وزن يک نفتکش، فولاد است که در جريان اوراق سازي مورد استفاده قرار مي‌گيرد و مي‌تواند به چرخه توليد برگردد. نياز به فولاد، در كشورهاي در حال توسعه، بخشي از نياز آن‌ها به اين فلز را از طريق بازيافت كشتي‌ها، تأمين مي‌كند. ‏

توسعه صنعت بازيافت كشتي‌
بررسي‌ها نشان مي‌دهد از دهه 1940 ميلادي به واسطه افزايش تقاضا براي مصرف آهن و فولاد، توسعه «صنعت بازيافت کشتي‌هاي غرق شده و فرسوده» به عنوان يک صنعت شکل گرفت و صنايع آن پا به عرصه توليد نهادند. با شروع جنگ دوم جهاني بسياري از محصولات شناور آهني مانند ناوچه و كشتي‌هاي هواپيما‌بر در دنيا توليد شد و كشورهايي مثل آمريكا، انگلستان و فرانسه كه درگير جنگ بودند، با تعدادي شناورهاي آسيب ‌ديده و اسقاطي روبرو شدند. از سوي ديگر محور توسعه از نظامي‌گري به مراحل ديگر توسعه، تغيير جهت داد و چون كشورهاي ياد شده به مواد خام‌ اوليه نياز داشتند، اقدام به اوراق شناورها و كشتي‌هاي آسيب‌ديده كردند تا بتوانند فلزات آن‌ها را بازيافت كنند.
از سال 1960 ميلادي به بعد، «اوراق كردن كشتي‌هاي فرسوده» به عنوان فعاليتي كاملاً مكانيزه شروع شد و كشورهاي صنعتي به‌خصوص آمريكا، انگلستان، آلمان و ايتاليا بيشتر به اين صنعت توجه نشان دادند. از اوايل سال 1980 ميلادي نيز براي حفظ هرچه بيشتر منافع اقتصادي و به دليل پيامدهاي زيست‌محيطي، بهداشتي و ماليات زياد، روند «اوراق‌سازي‌ كشتي‌ها» از اروپا به شرق اين قاره و كشورهايي مانند تركيه، چين، هند، پاكستان، بنگلادش، فيليپين و ويتنام، سوق داده شد.
در حال حاضر حدود 95 درصد اوراق‌سازي (اسكراپ) كشتي‌هاي فرسوده دنيا در کشورهاي آسيايي انجام مي‌شود و افزايش تقاضا براي آهن و فولاد، دستمزد پايين و نبود استانداردهاي زيست محيطي از جمله عوامل رونق اين صنعت در آسيا است.
در ايران نيز تاکنون تجربه‌هاي ناموفقي براي ايجاد اين صنعت وجود داشته و درپي حرکت اين صنعت به سمت غرب آسيا، در سال‌هاي اخير نيز چندين فروند کشتي در سواحل خليج فارس اسکراپ شده که عمده آنها درسواحل استان هرمزگان بوده و دربسياري از موارد به ايجاد آلودگي‌هاي محيط‌زيست دريايي منطقه، انجاميده است. ‏

مخاطرات انساني «اسكراپ» ‏
شهرام فداکار- سرپرست دفتر سواحل و تالاب‌هاي ساحلي سازمان حفاظت محيط زيست کشور با اشاره به اينکه، آنچه باعث شد اسكراپ «صنعت کثيف» ناميده شود؛ شرايط نامناسب کار و ايجاد آلودگي‌هاي زيست محيطي آن بوده است، مي‌گويد: کميته ويژه حفاظت محيط زيست بين‌المللي دريايي «‏MEPC‏» درسال 2002 ميلادي قاطعانه پيگير موضوع شد تا در مورد آن قوانين و ضوابط خاصي تدوين شود و نظارت قانوني بر روي اين صنعت شکل بگيرد. برآورد‌ها در کشورهاي هند و بنگلادش نشان مي‌دهد طي عمليات «اسکراپ» سالانه حدود 400 نفر جان خود را از دست مي‌دهند و 6 هزار نفر هم به طور جدي آسيب مي‌بينند. برخي آمارها نيز حاکي از ميانگين مرگ يک کارگر در هفته ومجروح شدن روزانه کارگران در کشور بنگلادش است. ‏
وي ادامه مي‌دهد: با توجه به مخاطرات عمليات اسکراپ (اوراق‌سازي کشتي‌) و معضلات زيست‌محيطي آن و همچنين فشار اذهان عمومي و افزايش دستمزد كارگران، اين صنعت از اروپا خارج شده است و كشورهايي كه سردمدار صنعت «اسكراپ» بودند، به وارد كردن شناور از ديگر كشورها براي اوراق‌سازي كشتي‌ها اقدام نمي‌كنند، مگر درحد تأمين نيازهاي داخلي‌شان كه در اين‌صورت به بازيافت شناور‌هايشان مي‌پردازند. به همين دليل به طور كلي در اروپا توسعه صنعت «اسكراپ» وجود ندارد و صرفاً مراكز اندكي كه فوق‌العاده پيشرفته هستند، با نظارت‌هاي دقيق و زياد سازمان‌هاي محيط‌زيست در صنعت «اسكراپ» فعالند. ‏
فداكار با اشاره به اين‌كه صنعت (اسكراپ) در حال حاضر در كشورهايي مانند، ايتاليا، آلمان، تركيه، انگلستان و اسپانيا با رعايت ضوابط و قوانين خاص خود فعال است، مي‌افزايد: يكي ديگر از دلايلي كه باعث شده است كشورهاي ياد شده به اوراق سازي‌ كشتي‌هاي فرسوده متعلق به خود بپردازند، اين است كه در عمليات ياد شده بسياري از نكات و ظرايف فناوري ساخت آن‌ها معلوم و مشخص مي‌شود و ديگر اين كه اين فناوري‌ها به كشورهاي ديگر انتقال نمي‌يابد. ‏

مخالفت سازمان محيط زيست با طرح‌هاي اوراق‌سازي
سرپرست دفتر سواحل و تالاب‌هاي ساحلي سازمان حفاظت محيط زيست كشور سپس به تاريخچه صنعت «بازيافت‌كشتي» در ايران اشاره مي‌كند و مي‌گويد: در سال 1375 موضوع صنعت «بازيافت كشتي‌» از سوي سازمان گسترش و نوسازي وزارت صنايع با سازمان حفاظت محيط زيست مطرح شد تا مكاني را براي احداث كارخانه اوراق‌سازي كشتي‌ها در كشور تعيين كنند، كه موضوع در معاونت محيط زيست دريايي سازمان حفاظت محيط‌زيست مورد بررسي قرار گرفت و با آن موافقت نشد. ‏
وي اضافه مي‌كند: در ابتداي دهه 1380 درخواست‌هايي براي اوراق‌سازي كشتي‌ها به صورت پراكنده ارائه مي‌شد، معمولاً به اين شكل بود مالكان شناورهايي كه غرق شده يا فاقد مالكيت مشخصي بودند، اوراق مي‌شدند، ولي عمليات اوراق‌سازي هيچكدام از آن‌ها مطابق با ضوابط و معيارهاي زيست‌محيطي نبود و از اينرو ضرر و زيان خيلي زيادي به محيط زيست وارد مي‌كردند. ‏
وي ادامه مي‌دهد: دوباره در دهه 1390 موضوع تأسيس كارخانه اوراق‌سازي كشتي‌ها مطرح شد، ولي به دليل حساسيت و شكنندگي‌هاي سواحل كه در مجاورت منطقه حفاظت شده قرار داشت، سازمان حفاظت محيط زيست با اجراي آن طرح مخالفت كرد و در حال حاضر نيز اين موضوع بدون متولي باقي مانده و رسماً هيچ تقاضايي از طرف وزارتخانه خاصي در اين مورد مطرح نشده است. در يك سال گذشته موضوع «اوراق‌سازي كشتي» در خوزستان مطرح و قرار شد، تعدادي شناور خريداري شده از عراق، براي اوراق شدن به سواحل ايران انتقال يابد، ولي اين بار هم سازمان حفاظت محيط زيست با اين موضوع مخالفت كرد. ‏
فداكار همچنين مي‌گويد: در حال حاضر برخي از شناورهاي غرق شده در دهانة «اروند رود» و رودخانه‌هاي مرزي همجوار با عراق، كه از زمان جنگ تحميلي باقي مانده‌اند. با پيگيري سازمان بنادر قرار شده است بعد از بي‌خطر سازي و انجام مطالعات مدور، نسبت به خارج كردن آن‌ها از دهانة اروند رود اقدام شود. گفتني است كه از سال 1394 به بعد، موضوع «اوراق سازي كشتي‌ها» در كارگروه ملي توسعه سواحل، بنادر و جزاير خليج فارس دوباره مطرح و قرار شد محدوده‌اي در سواحل كشورمان براي اين كار مشخص شود تا اگر قرار باشد زماني صنعت «اسكراپ» در ايران مستقر شود در محدوده موردنظر صورت گيرد. ‏
اهميت صنعت اسكراپ
سرپرست دفتر سواحل و تالاب‌هاي ساحلي سازمان حفاظت محيط زيست به ويژگي‌هاي مثبت صنعت «اسكراپ» و تأثير آن در وضعيت اقتصاد كشور و از جمله ايجاد اشتغال، افزايش درآمدهاي كلي و كمك به نوسازي ناوگان دريايي اشاره مي‌كند و ادامه مي‌دهد: بيش از 90 درصد فولاد به كار رفته در يك كشتي سوپر تانكر يا نفتكش، قابل بازيافت است، يعني يك كشتي 100 هزار تني حدود 90 هزار تن فولاد دارد كه مي‌تواند به چرخه توليد برگردد و مورد استفاده قرار گيرد. ‏
وي مي‌گويد طول عمر مفيد يك كشتي با توجه به نوع فعاليت‌هاي آن، معمولا 25 تا 30 سال است. به همين دليل عمر مفيد بسياري از شناورهايي كه در كشور ما وجود دارند، تمام شده است كه بايد بر اساس مقررات دريانوردي، اجازه رفت و آمد در محدوده‌هاي دريايي را نداشته باشند و اوراق شوند: زيرا وقتي طول عمر يك شناور زياد شود، مثل خودرو ميزان آلايندگي و متعاقباً ، مخاطرات زيست محيطي آن هم افزايش مي‌يابد و نيز به دليل صرفه‌جويي در استخراج سنگ آهن از معادن، بازيافت فولاد كشتي‌ها مي‌تواند در كاهش ضرر و زيان‌هاي استخراج معادن و پيامدهاي زيست محيطي آن هم تأثير بسزايي داشته باشد. ‏
فداكار در اين‌باره اضافه مي‌كند: در سال 1391 حدود 437 فروند شناور با وزن تقريبي 312 هزار و 225 تن، شرايط خارج شدن از فعاليت را داشتند كه نشان مي‌دهد چه ظرفيت بالايي براي اوراق سازي در كشورمان وجود دارد و اين كه شناورهاي فرسوده از ناوگان كشتيراني خارج شوند و متعاقباً، كشتي‌هاي نو و مطابق با معيارهاي محيط زيست، جاي‌شان را بگيرند. ‏

تركيب وزن شناورها
سرپرست دفتر سواحل و تالاب‌هاي ساحلي سازمان حفاظت محيط زيست در پاسخ به اين سوال که بازيافت يک کشتي چه مزايايي دارد: مي‌گويد: کشتي باري «‏General cargo» ‎‏، از 64 درصد فولاد، 11 درصد آهن، 5/2 درصد چدن، یک درصد فلزات غيرآهني،  پنج درصد چوب و شش درصد وزن موتور کشتي تشكيل شده است، کشتي «‏buld carrier‏ » يا «فله بر»، 71 درصد فولاد، 10 درصد آهن، 2 درصد چدن و 1 درصد فلزات غيرآهني دارد وحدود چهار درصد هم وزن موتور کشتي است، يا کشتي تانكر«‏Tanker‏» از  76 درصد فولاد،  هشت درصد آهن، درصد چدن، یک درصد فلزات غيرآهني، یک درصد چوب و سه درصد وزن موتور کشتي ساخته شده است و مي‌بينيم كه درصد زيادي از كشتي‌ها را مي‌توان بازيافت كرد. ‏

مسائل زيست محيطي صنعت
محمد عليزاده - کارشناس پسماند سازمان حفاظت محيط‌ زيست مي‌گويد: مجاورت با درياي خزر، درياي عمان و خليج فارس و دسترسي به آب‌هاي اقيانوسي، امکان کشتيراني و فعاليت را براي ناوگان دريايي و اقيانوسي ايران فراهم آورده است كه مي‌توان آن را به عنوان يک فرصت بسيار مهم براي کشور، در نظر گرفت و براي استفاده از آن، برنامه‌ريزي‌هاي دقيقي داشت.‏
وي ادامه مي‌دهد: در رابطه با حفظ محيط زيست دريايي الزامات فراواني تدوين و در مجامع بين المللي به تصويب رسيده است و کشور ما هم يكي از امضاء كنندگان الزامات «كنوانسيون مارپل» در مورد فراهم ساختن تسهيلات و امكانات كافي براي بازيافت مواد زائد كشتي‌ها است و اين بدان معنا است که بايد تمامي بنادر کشور به تسهيلات مناسب دريافت و مديريت پسماندها و ضايعات ناشي از فعاليت‌هاي دريايي از جمله امکانات و تجهيزات لازم براي "اسکراپ" کشتي‌ها و شناور‌هاي غير قابل استفاده، مجهز باشند. ‏
عليزاده مي‌افزايد: سالانه بيش از 40 هزار فروند كشتي وارد آب‌هاي خليج فارس مي‌شود، كه انواع زائدات مانند اسلاپ موتورخانه، زباله، فاضلاب آب‌هاي ناشي از شستشوي مخازن و آب‌هاي توازن كشتي‌ها را توليد مي‌كنند، بر اساس «كنوانسيون مارپل»، پايانه‌ها، بنادر تخليه و بارگيري و بنادر تعميراتي كه به ارايه خدمات فني و مهندسي به كشتي‌ها مي‌پردازند، بايد داراي تسهيلات مناسب براي مديريت مواد زائد باقيمانده از كشتي‌ها باشند همچنين علاوه بر حساسيت‌هاي کارشناسي در دستگاه‌هاي نظارتي کشور و از جمله سازمان حفاظت محيط زيست، اعلام منطقه خليج فارس از سوي «آيمو» به عنوان منطقه ويژه دريايي و لزوم پاسخگويي به مجامع بين المللي مرتبط بر اساس مفاد كنوانسيون «مارپل» و همچنين ايجاد الزامات براي مناطق ويژه در كنوانسيون مزبور، سبب شده است اعمال روش‌هاي مديريتي درخصوص مديريت مواد زائد كشتي‌ها، به امري ضروري در تمامي بنادر كشور تبديل شود.‏
وي با اشاره به اين که تمامي کشتي‌ها و شناورهاي دريايي علي‌رغم عمر طولاني، در پايان بايد اوراق شوند، مي‌افزايد: به نظر مي رسد حفاظت ازمحيط زيست ساحلي در برابر آلودگي‌هاي ناشي از رفت و آمد كشتي‌هاي اسقاطي، ايجاد اشتغال پايدار، افزايش درآمدهاي ملي، جلوگيري از خروج ارز از كشور و تامين مواد اوليه صنعتي، از تاثيرات مثبت صنعت «اسکراپ» کشتي‌ها بر وضعيت اقتصاد استان‌هاي ساحلي كشور باشد. در سال‌هاي اخير افزايش تعداد شناورهاي با سن بيش از
25 سال يا شناورهاي فاقد كارايي‌هاي لازم در ايران، سواحل جنوبي كشورمان را با مشكل كشتي‌هاي رها شده در دريا مواجه كرده است كه اين موضوع، براي محيط زيست و اكوسيستم‌هاي بي‌بديل و شکننده طبيعي منطقه، بسيار خطرناك است. ‏

هشدارهاي زيست‌محيطي ‏
کارشناس پسماند سازمان حفاظت محيط زيست کشور مي‌گويد: جمع‌بندي و تحليل شرايط كشور در ارتباط با صنعت بازيافت كشتي، از جنبه‌هاي گوناگون قابل بررسي است و به عبارتي مي‌توان گفت تقاضاي بسيار بالايي در اين بخش از صنعت دريايي وجود دارد و از اين پس نيز، با افزايش ناوگان كشتيراني و توسعه آن، در همه بخش‌هاي دريايي، تقاضا براي بازيافت كشتي‌ها افزايش خواهد يافت.‏
‏ با توجه به اين كه فرآيند بازيافت شناورها در كشورهاي همسايه به روش هاي سنتي انجام مي‌شود، اگر اين عمليات در ايران با استفاده از ابزار و روش‌هاي مدرن و در زمان‌هاي كوتاه‌تر و بهره‌وري بيشتري صورت پذيرد، مي‌توان اميدوار بود كه سواحل ايران به عنوان مقصد اصلي شناورهاي از رده خارج، مورد قبول واقع شود.
عليزاده با اشاره به نگراني‌هاي زيست محيطي از صنعت «اسكراپ» ادامه مي دهد: اگر چه اين صنعت به عنوان يک نياز ضروري مطرح است، اما نبايد از اين موضوع به راحتي گذشت، چرا که يکي از مهم‌ترين ابعاد اين موضوع به مباحث زيست محيطي مرتبط است و انواع آلودگي‌هاي ايجاد شده شامل آلودگي‌هاي نفتي، تخليه مواد زائد خطرناك مانند آزبست و پشم شيشه به محيط زيست دريايي، تخليه ضايعات فلزي به دريا، تخليه روغن موتورها در نواحي ساحلي، تخليه مواد زائد (پلاستيك و شيشه) در محيط‌هاي ساحلي و همچنين ايجاد خسارت‌هاي فيزيكي را شامل مي‌شود.
همچنين با توجه به نبود صنايع استاندارد و ايمن اوراق كشتي درکشور و اين كه اين صنعت نوپا محسوب مي‌شود، عمده كارگران از تجارب و آموزش‌هاي مهارتي، بهداشتي و زيست محيطي آن برخوردار نيستند و از اينرو دائماً در تماس با مخاطرات ناشي از كار و آلاينده‌هايي مانند نفت، آزبست، انفجار و يا سقوط قرار دارند، اما بررسي وضعيت کشورهاي صاحب صنعت «اسكراپ» نشان مي‌دهد که به عنوان مثال، اجراي اين صنعت در کشورهايي مانند چين و ترکيه، طبق قوانين و مقررات بين‌المللي نه فقط منجر به آلودگي‌هاي زيست محيطي نشده بلکه سودهاي اقتصادي فراواني را نيز به همراه آورده است.

فوايد صنعت اسكراپ
کارشناس پسماند سازمان حفاظت محيط زيست همچنين مي‌گويد: توسعه صنعت بازيافت كشتي براي كشور ما اهميت بسياري دارد، زيرا از نظر زيست محيطي، اقتصادي، اشتغالزايي حمل و نقل دريايي، نقش قابل توجهي را ايفا مي‌کند، با توجه به كشتي‌هاي از رده خارج در سال‌هاي آتي و همچنين با عنايت به تعداد فراوان شناورهاي حادثه ديده، قطعا درخواست‌هاي زيادي براي ايجاد مراكز بازيافت خواهد بود كه مي‌تواند توجيه اقتصادي آن را تضمين كند. به‌خصوص آن كه قوانين متعدد داخلي به صراحت راه‌اندازي صنعت اوراق كشتي‌ را تصويب كرده است و مانعي در اين خصوص وجود ندارد. در كنوانسيون‌هايي هم كه كشورمان عضويت آنها را دارد، متعهد به رعايت مصوبات آنها است و چگونگي توسعه اين صنعت و كم و كيف آن نيز تعيين شده است، به طول كلي مي‌توان گفت، در صورت رعايت تمامي الزامات و معيارهاي زيست‌محيطي، خدمات ياد شده خود به عنوان مهم‌ترين فعاليت‌هاي زيست محيطي در محيط‌هاي دريايي محسوب مي‌شود، و ايجاد آن هم مشروط به هدايت مناسب علاقه‌مندان فعاليت در صنعت «اسكراپ» است و حمايت‌هاي مطمئن از آنها و اعمال نظارت‌هاي اصولي بر صنعت ياد شده، يك ضرورت تاريخي در حوزه محيط زيست دريايي كشورمان محسوب مي‌شود.‏

نظرشما
نام:
ایمیل:
* نظر: